GESKIEDENIS: Die Leiervraagstuk

Argief foto

Argief foto

GESKIEDENIS – Die leiersvraagstuk: Waarvandaan kom ons leiers? Omdat ons as volk van Europese herkoms is en grootliks beinvloed is deur die idées van die Hervorming van die 16e eeu en die vryheidstryd van die Laaglande teen die Spaanse oorheersing, het die beginsels van demokrasie ons nog altyd gerig.

Demos (volk) kratinos (regeer) is ‘n Griekse beginsel wat dateer uit die vroegste voorbeelde van Westerse beskawing. Inderwaarheid is demokrasie veel ouer as monargieë en erfregtelike leierskap.

Vanaf 1652 tot minstens 1706 was daar geen sprake van demokratiese beginsels aan die Kaap nie. Goewerneurs en Kommandeurs is deur Here XVI aangestel. Teen 1705 ontstaan daar ‘n versetbeweging teen die korrupsie en wanbestuur van Willem Adriaen vd Stel en word ‘n byeenkoms van ontstoke burgers gehou. Hier vind die eerste leiersverkiesing in die gekiedenis plaas. Henning Husing, Adam Tas en Jacobus van der Heijden word deur die opsteek van hande, in die suiwerste begrip van volksdemokrasie, afgevaardig om leiding te neem. Op 30 Oktober 1706 word Van der Stel ontslaan en na Amsterdam terug geroep.

Hierna verloop 130 jaar van Kompanjiesbewind en sedert 1803, Britse bewind, voordat die volk ooit weer ‘n leier demokraties kies. Dit gebeur in April 1837 naby Thaba Nchu in die Transoranje toe ‘n volksvergadering gehou word om ‘n leier vir die Groot Trek te kies. Hier word Piet Retief met die opsteek van hande as Goewerneur van die Trekboere verkies, Gert Maritz as President van die Burgerraad en Andries H Potgieter as Laerkommandant. By hierdie volksraadverkiesing word eerw Erasmus Smit as leraar van die Trek bevestig en word die Godsafhanklikheid van die Leierskap vir ewig deel van ons volksaard.

Die volgende leiersverkiesing vind plaas tydens ‘n volksvergadering op 30 September 1838 in die Laer aan die bolope van die Tugela, waar die volk op demokratiese wyse (in absentia) Andries Pretorius van die Sneeuberge as leier verkies en vir Sarel Cilliers afvaardig om hom te gaan haal.

Na die vestiging van die Nieuwe Republiek van Vrije Holland in Zuid-Oost Africa (Republiek Natalia) word die eerste Volksraadsverkiesing gehou en is 24 volksraadslede verkies met eers Jacobus Boshoff, later Salomon Maritz en vir een termyn, Pretorius, as Staatsekretaris. Daar was geen president.

Die tweede Trek begin in 1842 na die Britse besetting van Natal. Daar was reeds sedert 1841 ‘n verkose volksraad op Potchefstroom.

Die eerste Vrystaatse leiersverkiesing is gehou in Februarie 1854 toe president Josias Hofman verkies is. Daarvandaan is demokratiese presidentsverkiesings gehou dwarsdeur die tyd van Jan Brand, Reitz en Burgers tot by MT Steyn wat die laaste Republikeinse president was. Selfs tydens die oorlog is verkiesing gehou om Abraham Fisher as Staatsekretaris te verkies terwyl die president in die veld op kommando was.

Die Transvaalse Republiek se leiersverkiesings het gespruit uit die 33 Artikels van 9 April 1844 – die grondwet van die ZAR wat bepaal het dat geen mens op enige ander gronde as demokratiese verkiesing ooit leiding mag neem nie. MW Pretorius was die eerste verkose president. Na hom was daar TF Burgers, wat die verkiesing teen W Robinson gewen het (na ‘n grondwetlike wysiging omdat Burgers nie n gebore Transvaler was nie). Die tydperk na Burgers was die eerste Britse besetting waarna ‘n vrye verkiesing in Februarie 1883 plaasgevind het. Hier wen Kruger die verkiesing teen Joubert met 3431 stemme teenoor 1171. Kruger sou twee maal herkies word voordat die Anglo Boereoorlog ‘n einde aan sy bewind en aan die Republiek sou maak.

Sedert 1910 is Eerste Ministers aangewys omdat die demokratiese meerderheid vir hulle party gestem het.

  • SAP = Louis Botha
  • SAP = Jan Smuts
  • NP = Hertzog
  • VP = Jan Smuts
  • NP = DF Malan
  • NP = JG Strijdom
  • NP = HF Verwoerd
  • NP = BJ Vorster
  • NP = PW Botha

Sedert 1984 was daar geen Eerste Minister meer nie, maar was Botha en De Klerk na hom, uitvoerende staatspresidente.

Die oningeligtes onder ons jaag emosies op oor hoe leiers van hierdie volk in die geskiedenis verkies is. So dan, is hulle vir 3 eeue verkies en by daardie beginsel sal ons volstaan, wat die ware begrip en waardering van wat demokrasie beteken, is die sterkste wapen wat ons het teen volkome assimilasie tot die “demokrastiese begrip” van die Afrika-mens. Ons hou ons tradisies en waardes suiwer, anders gaan ons ten gronde.

BRONNE:

  • 500 JR SA Geskiedenis – Prof CFJ Muller
  • Van Van Riebeeck tot Vorster – Prof Van Jaarsveld
  • Historiese Perspektiewe op Volksontwikkeling – dr AJ Boeseken

Vrygestel deur: Front Nasionaal